مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در گزارشی با عنوان «بررسی وضعیت منابع آب سطحی کشور در سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۵»، ضمن بررسی وضعیت بارش‌ها و ذخایر سدهای کشور، نسبت به برداشت خوش‌بینانه از بهبود شاخص‌های آبی هشدار داده است. یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که اگرچه میزان بارندگی در مقایسه با سال آبی گذشته افزایش قابل‌توجهی داشته، استمرار کسری بارش در بخش‌هایی از کشور، توزیع نامتوازن زمانی و مکانی بارندگی‌ها و افزایش دما همچنان محدودیت‌های مهمی برای مدیریت منابع آب ایجاد می‌کند.
بر اساس این گزارش، بارندگی تجمعی کشور در سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ به ۲۴۱.۸ میلی‌متر رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال آبی گذشته ۶۲ درصد افزایش دارد، اما در مقایسه با متوسط بلندمدت همچنان یک درصد کمتر است. بنابراین، بهبود بارش‌ها در مقایسه با سال گذشته، هرچند قابل‌توجه است، به معنای عبور کامل از شرایط کم‌بارشی نیست.
بارش‌ها در زمان و مکان مناسب توزیع نشده‌اند
یکی از نکات مهم گزارش، نامتوازن‌بودن توزیع زمانی بارش‌هاست. حدود ۵۰ درصد بارندگی سالانه کشور در دو ماه آذر و فروردین رخ داده و در مقابل، ۹ ماه از ۱۲ ماه سال آبی بارشی کمتر از متوسط بلندمدت داشته‌اند.
این الگو نشان می‌دهد که ارزیابی وضعیت منابع آب صرفاً بر اساس مجموع بارش سالانه نمی‌تواند تصویر کاملی از شرایط تأمین آب ارائه دهد. تمرکز بارندگی در دوره‌های محدود، ضرورت مدیریت رواناب، افزایش امکان بهره‌برداری مؤثر از بارش و تقویت تغذیه منابع آب زیرزمینی را برجسته می‌کند.
از سوی دیگر، بهبود میانگین کشوری به معنای برخورداری یکسان مناطق مختلف از بارندگی نیست. بر اساس گزارش مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، بارش در ۱۴ استان کشور با جمعیتی حدود ۴۰ میلیون نفر کمتر از متوسط بلندمدت بوده است. همچنین، ۲۰ مورد از ۳۰ حوضه آبریز درجه دو کشور با کسری بارش مواجه بوده‌اند.
در این میان، حوضه‌های فلات مرکزی و مرزی شرق به‌ترتیب حدود ۱۹ و ۱۶ درصد کاهش بارش نسبت به متوسط بلندمدت را تجربه کرده‌اند؛ وضعیتی که ضرورت پرهیز از اتکا به میانگین‌های ملی در سیاست‌گذاری و تخصیص منابع آب را نشان می‌دهد.
افزایش دما، محدودیت تازه‌ای برای منابع آب
افزایش بارش به‌تنهایی برای بهبود وضعیت منابع آب کافی نیست و شرایط دمایی نیز در میزان اثربخشی بارندگی‌ها نقش دارد. بر اساس این گزارش، میانگین دمای کشور در سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ نسبت به متوسط بلندمدت ۱.۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است.
افزایش دما می‌تواند با افزایش تبخیر و تغییر نیاز آبی بخش‌های مصرف‌کننده، بخشی از آثار مثبت بارش را محدود کند. ازاین‌رو، برنامه‌ریزی منابع و مصارف آب باید علاوه بر میزان بارندگی، آثار تغییرات دمایی و پیامدهای آن بر نیاز آبی و ظرفیت تأمین پایدار منابع را نیز در نظر بگیرد.
ذخایر سدها افزایش یافته، اما محدودیت همچنان پابرجاست
وضعیت مخازن سدهای مهم کشور نیز از بهبود نسبی منابع آب در مقایسه با سال گذشته حکایت دارد. بر اساس گزارش، حجم آب موجود در این مخازن در پایان سال آبی به حدود ۲۴.۶۴ میلیارد مترمکعب و میزان پرشدگی آنها به حدود ۴۷ درصد رسیده است. حجم ذخایر نسبت به پایان سال آبی گذشته ۳۱ درصد افزایش داشته است.
با این حال، نزدیک به دوسوم سدهای مهم کشور همچنان کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت خود ذخیره آب داشته‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که افزایش ذخایر در مقیاس ملی لزوماً به معنای بهبود کافی وضعیت همه سدها و مناطق وابسته به آنها نیست.
گزارش همچنین از کاهش حدود ۹۰ درصدی ذخایر سدهای طرق و دوستی در استان خراسان رضوی و سد بارزو در استان خراسان شمالی، در مقایسه با متوسط ۱۰ ساله، خبر می‌دهد. این ارقام بر اهمیت بررسی منطقه‌ای وضعیت ذخایر و توجه به تفاوت شرایط تأمین آب در حوضه‌های مختلف تأکید دارند.
تهران و البرز همچنان با محدودیت منابع آب روبه‌رو هستند
وضعیت بارش و ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب تهران و البرز نیز از محورهای مورد توجه این گزارش است. میزان بارش استان تهران ۳۶ درصد کمتر از متوسط بلندمدت بوده و این استان پس از قم، بیشترین کسری بارش را در کشور داشته است.
همچنین، مجموع پرشدگی مخازن پنج سد تأمین‌کننده آب تهران و البرز حدود ۴۹ درصد پایین‌تر از متوسط بلندمدت گزارش شده است. این وضعیت، ضرورت تداوم مدیریت تقاضا و کنترل مصارف آب را در این مناطق برجسته می‌کند.
توصیه‌هایی برای مدیریت منابع آب در سال آبی آینده
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در جمع‌بندی گزارش خود تأکید می‌کند که بهبود نسبی بارش و ذخایر سدها نباید به کاهش توجه به مدیریت تقاضا و کنترل مصارف منجر شود. این بهبود باید فرصتی برای تقویت ذخایر راهبردی و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی‌های آینده تلقی شود.
بر این اساس، تغییر رویکرد از مدیریت مبتنی بر میانگین‌های ملی به برنامه‌ریزی متناسب با شرایط هر حوضه آبریز، از الزامات مدیریت پایدار منابع آب است. در چنین رویکردی، وضعیت واقعی منابع، میزان بارش، ذخایر موجود و ظرفیت تأمین پایدار آب در هر منطقه باید مبنای تصمیم‌گیری و تخصیص منابع قرار گیرد.
این گزارش همچنین بر ضرورت تقویت مدیریت ریسک ناشی از توزیع زمانی بارش‌ها تأکید دارد. ارزیابی اثربخشی بارندگی نباید به مجموع سالانه محدود شود، بلکه باید توزیع زمانی و مکانی بارش و میزان تبدیل آن به منابع آب قابل‌استفاده را نیز دربر گیرد.
از دیگر محورهای مورد تأکید، لحاظ‌کردن آثار افزایش دما در برنامه‌ریزی منابع و مصارف آب، ارتقای بهره‌وری و کاهش مصارف، و بازنگری در الگوی کشت و تقویم کشت متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه است. هدف از این اقدامات، بهره‌گیری مؤثرتر از بارش‌ها و کاهش وابستگی تولید کشاورزی به منابع آب سطحی و زیرزمینی عنوان شده است.
در سطح کلان نیز گزارش بر ضرورت پیوندزدن برنامه‌ریزی توسعه با ظرفیت برد منابع آب تأکید می‌کند. بر این اساس، تصمیم‌های مرتبط با توسعه فعالیت‌های کشاورزی، صنعتی و اقتصادی باید با توجه به ظرفیت منابع آب و الزامات آمایش سرزمین اتخاذ شوند و از ایجاد تعهدات جدید مصرف آب بدون ارزیابی پایداری منابع پرهیز شود.
بهبود نسبی منابع آب، فرصتی برای افزایش تاب‌آوری
مجموع یافته‌های گزارش مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران نشان می‌دهد که نزدیک‌شدن بارش‌ها به متوسط بلندمدت، با وجود بهبود چشمگیر نسبت به سال آبی گذشته، برای رفع تنش آبی و جبران کسری انباشته منابع آب کافی نیست.
بر این اساس، برنامه‌ریزی برای سال آبی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ باید بر شرایط واقعی حوضه‌های آبریز، توزیع زمانی و مکانی بارش، وضعیت ذخایر سدها و آثار افزایش دما استوار باشد. جهت‌گیری اصلی نیز باید استفاده از بهبود نسبی منابع آب برای تقویت تاب‌آوری، مدیریت پایدار مصارف و کاهش آسیب‌پذیری در برابر خشکسالی‌های آینده باشد؛ نه تلقی این بهبود به‌عنوان پایان محدودیت‌های آبی کشور.