در پی جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و پیامدهای آن، مرکز پژوهشهای اتاق ایران اقدام به تهیه گزارشی با عنوان “پیامدهای حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران بر وضعیت تجارت کشور” نموده است که در آن به بررسی شرایط و الزامات تجارت در حین و پس از جنگ پرداخته است. اهم یافتههای این گزارش به شرح ذیل جهت استحضار و بهرهبرداری تقدیم حضور می شود.
- جنگها همواره یکی از مهمترین عوامل اختلال در روابط اقتصادی و تجاری میان کشورها بودهاند. در این چارچوب، حمله ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در فوریه ۲۰۲۶ را میتوان نمونهای بارز از تاثیر جنگ بر ساختار تجارت یک کشور دانست. با آغاز این درگیری،
مخاطرات ژئوپلیتیکی در منطقه به شدت افزایش یافت و بسیاری از مسیرهای کلیدی تجارت، بهویژه در حوزه انرژی و حملونقل دریایی، با تهدید مواجه شدند.
- یکی از نخستین پیامدهای این جنگ اختلال جدی در زیرساختهای لجستیکی و زنجیرههای تامین است. ناامنی در مسیرهای دریایی، افزایش هزینههای بیمه حملونقل و محدودیت در دسترسی به بنادر و کریدورهای تجاری، باعث شد واردات و صادرات ایران با چالشهای عملیاتی جدی مواجه شود. این وضعیت، بهویژه در تامین کالاهای اساسی و مواد اولیه برای صنایع داخلی، فشار مضاعفی بر اقتصاد کشور وارد خواهد کرد.
مهمترین درسهایی که میتوان از سه کشور اوکراین، روسیه و ویتنام که شرایط جنگی را تجربه نمودند و همزمان اقداماتی در حوزه تجاری انجام دادند، مورد مطالعه گرفت:
- در اوکراین چالش اصلی بسته شدن بنادر دریای سیاه و قطع مسیر اصلی صادرات (غلات) است. راهکار این کشور «بازطراحی سریع مسیرهای تجاری» است و به ما می آموزد که سرعت در جایگزینی مسیر مهمتر از بهینه بودن آن است.
- در روسیه چالش اصلی تحریم شدید غرب و قطع دسترسی به بازارهای سنتی بود که راهکار این کشور «چرخش ژئواقتصادی تجارت» بود و به ما می آموزد که جهت تجارت را عوض کنید، نه اینکه منتظر بازگشت شرایط قبلی بمانید.
- در ویتنام بحران، اقتصاد ضعیف بعد از جنگ بود و راهکار این کشور«استفاده از پایان بحران برای جهش» بود و به ما می آموزد که پایان بحران بدون اصلاحات برابر با از دست دادن فرصت تاریخی است.
- از جمله راهکارهای ارائه شده در این گزارش برای ایران مواردی نظیر بازطراحی فوری مسیرهای تجاری و ایجاد کریدورهای جایگزین، تغییر جهت جغرافیایی تجارت خارجی، تنوعبخشی به شرکای تجاری با تاکید بر جایگزینی امارات متحده عربی، توسعه سازوکارهای مالی جایگزین و غیردلاری،
اصلاح و تسهیل فرآیندهای گمرکی و تجاری، سرمایهگذاری در زیرساختهای لجستیکی و حملونقل و حرکت به سوی اصلاحات ساختاری در دوره پساجنگ است.