در سالهای اخیر بارها وظایف، مسئولیتها، درآمدها و جایگاه اتاقهای بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی در نظام جمهوری اسلامی ایران هم از سوی رسانه ها و هم از سوی مسئولین مورد سؤال قرار گرفته و بعضاً به چالش کشیده شده است. برآیند این نظرات نیز منجر به اعمال برخی تغییرات در ساختار و منابع درآمدی اتاق از جمله حرکت اتاق به سمت عضویت فراگیر و حذف چهار در هزار سود سالانه از منابع درآمدی اتاق شده است.
آنچه مسلم به نظر میرسد در حال حاضر اجماع کلی در سطح جامعه در ارتباط با ماهیت و کارکرد اتاقها در ایران وجود ندارد و کلیه مباحثات پیرامون اتاق، به دلیل نبود تعریف درستی از جایگاه این نهاد دیرپا در کشور است. در واقع با توجه به نقش قدرتمند و سابقه طولانی اتاقهای بازرگانی در دنیا مطالعه اتاقها در سایر کشورها میتواند کمک شایانی به تبیین صحیح نقش و جایگاه اتاق در ایران نماید.
در همین راستا مرکز پژوهش های اتاق ایران اقدام به انتشار گزارش ” مدلهای مختلف اتاقهای بازرگانی
(ویرایش دوم)” نموده است. هرچند اتاقهای بازرگانی دنیا از حیث مأموریت و نقش شباهتهای زیادی دارند، ولی در برخی ابعاد دارای تمایزاتی هستند که این تمایزات میتواند بر تفاوت عملکردی آنها تأثیرگذار باشد. از این روی مطالعه مدلهای مختلف اتاقهای بازرگانی در کشورهای مختلف، گذشته از شباهتهای موجود میتواند تفاوتهای ساختاری و کارکردی آنها را نیز به خوبی نشان دهد. این تفاوتها از ابعاد گوناگونی مانند رابطه با دولت، ساختار سازمانی، منابع درآمدی و غیره قابل بررسی و مقایسه است.
در حال حاضر و بر اساس آخرین مطالعات صورت گرفته 5 مدل مختلف از اتاقهای بازرگانی در دنیا در حال فعالیت میباشند که شامل مدل عمومی یا دولتی، آنگلوساکسون، قارهای، آسیایی و اوراسیایی است. اتاق در مدل عمومی یک سازمان با مدیریت دولتی است که بر اساس قانون عمومی برای حمایت از منافع اقتصادی دولت و سازمانهای بازرگانی فعالیت میکند. در واقع اتاق در این مدل شخصیت مستقل از دولت نداشته و به همین دلیل با ظهور آزادسازی اقتصادی و دموکراسی این مدل به شدت رو به افول گذاشت. امروزه فرانسه که خود بنیانگذار این سیستم بود مدل فعالیت اتاق خود را تغییر داده است.
مدل آنگلوساکسون و مدل اوراسیایی با عضویت اختیاری، خودگردانی و استقلال در تأمین هزینه ها لیبرالترین مدل اتاقهای بازرگانی هستند اما از سویی چالش بزرگ این دو مدل کمبود اعضا است چراکه کسب و کارها به صورت معمول علاقه ای برای مشارکت در یک گروه جمعی را نداشته، ولی در آن صورت سازمانی هم برای دفاع از منافع آنها وجود ندارد. از دیگر سو نداشتن جایگاه مشورتی برای دولت، اتاقها را به یک سازمان غیرانتفاعی قراردادی تنزل میدهد.
این مطالعات تطبیقی یافته های سودمندی را در ارتباط با ساختار اتاقهای بازرگانی در دنیا ارائه می نماید. به طور مثال ساختار دولتی با وجود حمایت همه جانبه دولت و تضمین منابع درآمدی، از سوی صاحبان کسب و کار با اقبال چندانی روبرو نشده است. نگاهی به اتاق کشورهایی که سیستم دولتی دارند شامل مواردی نظیر الجزایر، مصر، جیبوتی، لیبی، افغانستان، چین، عراق، کره شمالی، لبنان، عربستان، سوریه و کوبا نیز به خوبی نشان میدهد که اتاقهای موفق دنیا و اقتصادهای توسعه یافته با ساختار سیاسی لیبرال دموکراسی از این الگو تبعیت نمیکنند. سیستم پدرسالاری که به دلیل نظارت کامل و کنترل همهجانبه دولت ایجاد میشود، انگیزه کسب و کارها را برای اقدام به نفع جامعه کسب و کار از بین میبرد. کاهش آزادی در تصمیم گیری که حتی شامل انتخاب بدنه اجرایی اتاق هم میشود سبب شده که بنگاههای اقتصادی در خانه خود تبدیل به مهمان شوند.
مطالعه قانون اتاقها در کشورهای قطر، ترکیه، کره، ژاپن، آلمان، فرانسه و اتریش نشان میدهد که اتاقها در دنیای مدرن با تغییرات جدی مواجه شده و بیش از پیش به سمت الگوی نمایندگی صرف بخش خصوصی در حال حرکت می باشند. قانون این اتاقها نمایان گر آن است که با وجودی که این اتاقها تحت یک قانون عمومی تشکیل شده و اکثر آنها موسسه عمومی به شمار میروند اما هیئت نمایندگان و هیئت رئیسه این اتاقها از طریق انتخابات و از سوی اعضایی انتخاب میشوند که نمایندگان بخشهای مختلف اقتصادی بوده و عزل و نصبی از سوی دولت در آنها وجود ندارد. علاوه بر آن نهاد نظارتی دولتی مشابه شورای عالی نظارت در اتاق ایران در این کشورها وجود ندارد و اتاقها در این کشور به طور مستقیم به یک وزارتخانه پاسخگو بوده و تحت نظارت آن وزارتخانه فعالیت میکنند.